استريليزاسيون: به يك فرآيند فيزيكي يا شيميايي كه به طور كامل تمامي زندگي ميكروبي و از جمله اسپورها را تخريب مي كند .
تعريف استريل شدن بر طبق استاندارد :
طبق تعريف جديد ،استريل كردن به مفهوم عدم وجود مطلق ميكروارگانسيم نيست ، بلكه منظور از استريليزاسيون رسيدن به سطح خاصي از اطمينان كه اصطلاحاً به آن
sterility assurance level مي گويند مي باشد. بر طبق استاندارد اروپاي EN556 بايد بعد از فرآيند از هر يك ميليون واحد ميكروارگانيسم نبايد بيشتر از يك واحد رشد نشان داده باشد .
ضد عفوني كننده (Disinfectant) : يك ماده شيميايي يا مخلوطي از مواد شيميايي كه براي كشتن ميكروارگانيسم ها استفاده مي شود اما لزوما" بر اسپور اثر ندارد . ضد عفوني كننده ها معمولا" براي سطوح يا مواد بي جان بكار مي رود.
ضد عفوني (Disinfection):يك راه فيزيكي يا شيميايي براي كشتن ميكروارگانيسم هاست ، اما لزوما" بر اسپور اثر ندارد.
عوامل فيزيكي مرگ ميكروارگانيسم ها :
گرما يا حرارت
حرارت دو نوع داريم يكي حرارت خشك و ديگري حرارت مرطوب.
حرارت خشك:
۱- سوزاندن: كه در سوزاندن همه اشكال حياتي از بين مي رود و در اين روش حتي مي توان اسپور ها را نيز از بين برد و در زمان قديم متداول بود و در رابطه به اجساد مرده آلوده به كار مي رفت. خيلي از حيوانات بعد از مرگ حاوي اسپور هاي زنده بودند و دفن اين حيوانات منجر به اين مي گشت كه در اثر بلاياي طبيعي مثل سيل و زلزله و طوفان هاي شديد اين اسپورها به سطح خاك آورده مي شده و با گرد و غبار پراكنده مي شدند، تنفس اين اسپور باعث ورود آن به بدن فرد سالم مي شد و در بدن به فرم رويشي تبديل شده و ايجاد بيماري مي كردند، پس بهترين راه سوزاندن بود پس بهترين راه براي اجساد حيواني سوزاندن بود كه متداول بود ولي به خاطر استفاده از جسد انساني در پزشكي اين روش براي اجساد انسان استفاده نشد و بنابر اين امروزه كاربرد ندارد مگر اينكه دام هاي خيلي آلوده را بسوزانيم.
2- استفاده از Oven يا كوره. كه براي استريل كردن وسايل جراحي و ظروف آزمايشگاه و ... كاربرد دارد كه با توليد دماي 170 درجه سانتي گراد به مدت يك ساعت يا 160 درجه سانتي گراد به مدت 2 ساعت قادر خواهند بود عمل استريل كردن را انجام دهند.و اين روش يك روش عقيم سازي يا سايدال است كه باكتري را كامل از بين مي بردو براي ضدعفوني كردن محيط كشت و البسه استفاده نمي شود چون آنها را مي سوزاند.
حرارت مرطوب:
1- جوشاندن يا boiling كه براي بعضي باكتري ها يك عمل استاتيك است يعني باكتري را كامل از بين نمي برد و تنها رشد باكتري متوقف مي شود زيرا اين باكتري ها قادر به توليد اسپور هستند و اسپور در جوشاندن از بين نمي رود ولي در رابطه به بعضي باكتري ها روش سايدال است و كافي است. و 60 تا 70 درجه سانتي گراد به مدت نيم ساعت به باكتري داده مي شود و باكتري از بين مي رود. بنابر اين فرم رويشي در باكتري ها از بين مي رود و تنها فرم ها ي اسپور باقي مي مانند. پس يك روش استريل كردن به شمار نمي آيد زيرا عقيم نمي كند.
2- استفاده از Autoclave كه يك روش عقيم سازي است و از دستگاهي استفاده مي شود كه با ايجاد حرارت مرطوب تحت فشار قادر خواهد بود تمام فرم هاي حياتي را از بين ببرد و عقيم سازي كند. با آتو كلاو مي توان محيط هاي كشت ، بيمارستان و پتو و.... را استريل كرد و همه چيز را مي شه با اين روش استريل كرد.
مكانيزم عمل حرارت:
كه با تخريب پروتئين هاي غشا و ذوب شدن چربي هاي موجود در غشا به غشا صدمه مي زند و خاصيت تراوايي غشا از دست داده مي شود . در نتيجه فشار اسمزي داخل و محيط خارج بهم ريخته و باكتري از بين مي رود.
تشعشع : اشعه ماورابنفش و امواج راديويي كاربرد متنوعي به عنوان استريل كننده دارند .
اشعه ماورابنفش با تشكيل دايمر تيمين از همانند سازي DNA جلوگيري كرده و موجب مرگ سلول مي شود .
فرآيندهاي استريليزاسيون شامل :
1- اشباع بخار 121◦C و 134◦C
2- حرارت خشك160◦C و 180◦C
3- اتيلن اكسايد در دماي مختلف
4- فرمالدئيد در دماي مختلف
5- اشعه گاما حاصل از راديوايزوتوپ كبالت
براي پايش عملكرد فرآيند هاي استريليزاسيون از انديكاتورهاي بيولوژيك حاوي اسپور باكتريهاي استاندارد نظير باسيلوس استئارترموفيلوس و استريليزاسيون توسط بخار و فرمالدئيد و پراكسيد هيدروژن و باسيلوس سوبتليس در استريليزاسيون با اتيلن اكسايد و حرارت خشك و باسيلوس پوميلوس در استريليزاسيون با اشعه گاما استفاده مي شود .
انديكاتورها به طور كلي به دو دسته تقسيم مي شوند .
الف ) انديكاتورهاي بيولوژيكي
ب) انديكاتورهاي شيميايي
انواع انديكاتورهاي بيولوژيكي
نوارها : اين نوارها در پوششي از گلايسين كه نسبت به بخار ، اتيلين اكسايد ، فرمالدئيد و اشعه ايكس نفوذپذير مي باشند ، قرار دارند .
اين تست جهت پايش روشهاي استريليزاسيون به وسيله ي حرارت خشك و اتيلن اكسايد كاربرد دارد .
نحوه استفاده : نوارها را داخل لوله ي آزمايش قرار داده و درون آون (فور) گذاشته و پس از اتمام پروسه نوار داراي اسپور را داخل آزمايشگاه و در شرايط استريل از لوله خارج كرده و در لوله ي حاوي 15 سي سي محيط T.S.B انتقال دهيد و آنرا به مدت 7 روز در دماي 35 درجه سانتيگراد انكوبه كنيد و سپس از نظر رشد بررسي نماييد .
ويال : اين تست جهت اتوكلاو و يا استفاده از بخار و گاز فرمالدئيد و اتيلن اكسايد كاربرد دارد . ويالها بصورت آمپول و يا پلاستيكي مي باشند . ويالهايي كه بصورت آمپول مي باشند ، حاوي اسپور باسيلوس استئاروترموفيلوس غوطه ور در محيط كشت مايع به همراه انديكاتور PH مي باشند . در مواردي كه فرآيندهاي استريليزاسيون براي سيكل مايع انجام مي شود از اين آمپولها استفاده مي شود .
ويالهاي كه بصورت پلاستيكي هستند حاوي يك صفحه اسپور آغشته به باسيلوس استئاروترموفيلوس و يا باسيلوس سوبتيليس مي باشند . جنس اين ويالها از پلاستيك است و داخل آن آمپول شيشه اي حاوي محيط كشت مايع براي رشد و انديكاتور كنترل pH وجود دارد . سرپوش اين ويال پلاستيكي به شكلي طراحي شده كه نفوذ اشباع بخار آب ، گاز فرمالدئيد و يا گاز اتيلن اكسايد به سهولت صورت مي گيرد .
نحوه استفاده : ويال را درون نقاط مختلف اتوكلاو گذاشته و پس از اتمام پروسه درب ويال را ببنديد و بگذاريد تا با گذشت حداقل 10 دقيقه ويال سرد شود . سپس با فشار به بدنه كپسول شيشه اي داخل آنرا بشكنيد و آنرا در دماي 55 درجه به مدت 2 روز انكوبه كنيد .
اگر در اين مدت رنگ آن از آبي به زرد مايل به سبز تغيير كرد مي توان نتيجه گرفت كه فرآيند استريليزاسيون با موفقيت صورت نگرفته است .
سوسپانسيون : در مواردي كه به علت ساختار فيزيكي اشياء نمي توان از نوارها و يا ويالهاي انديكاتور بيولوژيكي استفاده كرد ، استفاده از سوسپانيسونهاي بيولوژيكي پيشنهاد مي شود .
انديكاتور هاي شيميايي
انديكاتورهاي شيميايي كلاس A : اين نوارها به صورت برچسب روي بسته ها و يا ظروف قرار مي گيرد و تنها نشان دهنده اين است كه اشياء طي پروسه استريل قرار گرفته اند يا خير . اين انديكاتورها به بخار اشباع 121 درجه سانتيگراد و حداقل زمان 10 دقيقه يا 134 درجه سانتيگراد و حداقل زمان 2 دقيقه حساس مي باشند .
انديكاتورهاي شيميايي كلاس D : اين انديكاتورها حساس به نفوذ بخار در دماي استريليزاسيون و زمان استريليزاسيون مي باشند . با قرار دادن اين انديكاتور شيميايي درون پك مي توان از ميزان نفوذ بخار داخل پك اطمينان حاصل كرد .
تغيير رنگ انديكاتور شيميايي از زرد به مشكي نشان دهنده نفوذ كامل بخار مي باشد .
انواع روشهاي بسته بندي جهت اتوكلاو :
1- بسته بندي به وسيله كاغذ گراف
2- بسته بندي به وسيله پارچه هاي 100% كتان
3- بسته بندي به وسيله كاغذ هاي مخصوص بسته بندي
4- بسته بندي به وسيله كيسه ضد آب
بسته بندي به وسيله كاغذ گراف : كاغذهاي زرد رنگي كه براي بسته بندي لوازم تك مثل قيچي ، پنس ، بكار مي روند كه با چسب اتوكلاو بسته بندي مي شوند . اين نوع بسته بندي داراي معايب زير مي باشد .
1- استحكام لازم براي بسته بندي براي نگهداري در انبار را ندارد .
2- نسبت به مايعات نفوذ پذير مي باشد و با كوچكترين رطوبت استحكام خود را از دست مي دهد .
3- استاندارد تعريف شده اي ندارد و كيفيت آنها ثابت نيست .
روش پارچه اي 100% كتان : از قديمي ترين روشها مي باشد كه داراي معايب زير است:
1- بر اثر چندين بار استفاده كيفيت آن كاهش مي يابد .
2- هزينه شستشوي بالا و ماده شستشو دهنده اثرات مختلفي روي نفوذپذيري پارچه مي گذارد .
3- به راحتي نمي توان روي آن مشخصات ست را نوشت
4- نسبت به آب ، چربي و غبار هوا قابل نفوذ است و احتمال آلودگي را بالا مي برد .
كاغذ يكبار مصرف :از روش هاي نوين و رايج جهت بسته بندي لوازم پزشكي مي باشد.كه از مزاياي آن نفوذ بخار در حداكثر مقدار ممكن و حداقل توليد ذرات آب درون خود به خاطر سطح تراواي بخار 100% دارد .
بسته بندي بوسيله كيسه ضد آب : اين كسيه ها از دولايه تشكيل شده است ، يك لايه كاغذ بسته بندي عايق و يك لايه نايلوني مخصوص مي باشد .
مشخصات اين كيسه هاي ضد آب :كاغذ استفاده شده از جنس فيبرهاي سلولي به همراه فيلم مخلوط قابل رويت از جنس پلي استر و پلي پروپيلن به همراه انديكاتورهاي غير رسمي جهت فرآيند بخار ، اتيلن اكسايد و فرمالدئيد .
كاغذ استفاده شده در اين كيسه ها داراي پايداري مكانيكي بالا ، تشكيل صفحات مقاوم در برابر آب كه مانع از نفوذ آب در زمان نگهداري مي شود . همچنين اين كاغذها داراي تأثير فيلتري مي باشد و مانع از نفوذ باكتري و ميكروارگانيسم مي شود .
مزاياي كيسه هاي ضد آب
1- داراي رنگ مقاوم به فرآيند استريليزاسيون و بدون حلاليت مي باشد
2- بسته بندي با چسب سرخود كه بعد از استريليزاسيون فقط توسط تخريب باز
مي شود .
3- مقاوم به پارگي و سوراخ شدن مي باشد
4- وسايل استريل شونده توسط اين كيسه ها به خوبي قابل رويت مي باشد .
5- داراي قابليت جذب كم و دفع سريع گاز اتيلن اكسايد مي باشد .